Gelezen: "On the map" van Simon Garfield

Tussen twee banen heb ik eindelijk de tijd om al die boekenleggers en ezelsoren die zich ergens halfweg in diverse boekwerken in mijn cartografische en geografische bibliotheek bevinden op te zoeken en die geschriften alsnog uit te lezen. De komende tijd dus een aantal recensies, of op zijn minst overpeizingen naar aanleiding van een boek.

"On the map" van de Britse journalist en schrijver Simon Garfield uit 2013 was zo'n boek dat ik nog uit wilde lezen. En met plezier! Wat wil je, met "A Mind-expanding Exploration of the Way the World Looks" als ondertitel. Weloverwogen heb ik voor het Engelstalige orgineel gekozen, in plaats van de Nederlandse vertaling, "On the map" heeft immers twee betekenissen ("op de kaart" en "over de kaart") terwijl de Nederlandse versie alleen maar "op de kaart" is.

In "on the map" beschrijft Garfield in 22 lange en een aantal korte ("pocket maps") hoofdstukken die elk een specifieke kaart als uitgangspunt hebben de geschiedenis van de cartografie. Van het wereldbeeld van de Oude Grieken tot en met TomTom, Google Maps en de laatste ontwikkelingen op het gebied van neuropsychologie.

Garfield's schrijfstijl is prettig relativerend, met diverse subtiele grappen die gelukkig weer niet zodanig "inside" zijn dat ze aan deze kant van de Noordzee niet te volgen zouden zijn. "Witty" is de term die een aantal recensenten er voor gebruikten. Adrem, zou je dat in goed Nederlands kunnen noemen. "Associatief" is een ander passend label. De zijstappen en -grappen die Garfield maakt blijven wel zodanig beperkt dat de hoofdroute nooit uit zicht raakt.

Wat Garfield heel erg goed doet is het beschrijven van de kaarten in hun technologische, historische en maatschappelijke context. Niet alleen: wat staat er op die kaart, maar waarom staat juist dát op de kaart. En zo wordt gaandeweg de ruim 400 pagina's de wereld zoals wij die kennen in kaart gebracht. van Europa, naar America (dat eigenlijk Columbus had moeten heten, aldus Garfield), naar de bovenstroom van de Nijl en de Congo, met Scott en Amundsen naar de Zuidpool. Maar ook buiten onze eigen dampkring; naar Mars, en omgekeerd, onder de titel "Mapping the brain" naar onze eigen hersenpan. Ook het bekende vooroordeel dat vrouwen slechter kaart zouden kunnen lezen of minder richtingsgevoel hebben dan mannen komt aan de orde. Daar is overigens niets van waar. Wel oriënteren vrouwen zich over het algemeen  meer dan de hand van gebouwen, landmarks, en andere points-of-interest (o nee, die zou ik interessante plaatsen noemen) terwijl mannen grossieren in aanwijzingen als "naar het Noorden", 3e straat links" na 400 meter rechts. Dát is informatie waar je als kaartontwerper je voordeel mee kunt doen!

Als Nederlander gloei je geregeld van trots, zo frequent komen onze voorvaderen als vooruitstrevende voorbeelden voorbij zetten. En niet alleen voorvaderen, want het hoofdstuk over SatNavs spelen TomTom, Tele-Atlas en AND de hoofdrollen. Op de aankomende Cartodag (23 april) maar eens kijken of we die toppositie kunnen vasthouden. En misschien Garfield daar volgend jaar als spreker uitnodigen?

Eigenlijk is "On the map" ook een geweldig lesprogramma voor een opleiding tot cartograaf . En dan het liefst door er net als de auteur op uit te gaan. Bezoek met een groep medestudenten een tentoonstelling in een museum (zoals vanaf morgen die over globes in het Amsterdamse Scheepvaartmuseum). Huur een bus en probeer die nieuwste TomTom uit. Doe mee aan een OpenStreetMap "mapping party". En maak een tube map van je eigen stad of streek.

Ik miste na lezing maar één hoofdstuk, namelijk een over kaarten waarin in plaats van steeds actuelere en meer accurate informatie juist bewust informatie wordt achtergehouden. Plattegronden van Berlijn als "Hauptstadt der DDR" zijn een bekend voorbeeld, maar ook het wegpoetsen van militaire objecten op onze Nederlandse luchtfoto's valt in die categorie. Misschien iets voor een volgende druk?

Schaatskoorts

Nu de schaatsen weer ingevet in de kast liggen een goed moment om terug te kijken op de combinatie van schaatskoorts en geo-informatie. Als natuurijsliefhebber ben ik a) geïnteresseerd in de dikte van het ijs, b) in fijn geveegde sloten, vaarten en riviertjes en c) in de mate waarin mede-schaatsers op weg zijn naar het stuk ijs dat ik zelf voor ogen heb.

Voor het eerste heeft Grontmij (ijs)baanbrekend werk verricht door een werknemer bij het zwakste punt van het Elfstedenijs (bij Balk) door middel van een speciale radar de ijsdikte te laten meten.

Een overzicht van beschaatsbare plekken wordt al een aantal jaar crowdsourcenderwijs op de schaatskaart van Erik Ekkel weergegeven. Dit jaar voor het eerst op het Crowdmap platform, waarachter de Open Source techniek van Ushahidi schuil gaat. Wellicht bij sommigen bekend van natuurrampen en politieke omwentelingen.
De schaatskaart weet echter in korte tijd zoveel bezoekers te trekken dat Erik Ekkel zich genoodzaakt zag terug te vallen op het aloude Google platform. Jammer, want dat biedt minder functionaliteit.
Zo lijkt de schaatskaart mij een een prima testcase voor een landelijke of regionale rampensite: hoeveel bandbreedte en servercapaciteit is er nodig om zo'n pieksite in de lucht te houden, en hoe kun je in noodgevallen de vorm en inhoud simplificeren zodat weliswaar minder informatie wordt overgedragen, maar nog wel de gehele doelgroep wordt bereikt. Volgende winter het IcaWeb openstellen voor de schaatskaart?

Een andere optie voor het verzamelen van beschaatstbare plekken zou OpenStreetMap (OSM) kunnen zijn. Maar misschien zijn daarvoor de geveegde ijsvlakten té dynamisch: de wel in OSM opgenomen fiets- en wandelroutes zijn stukken bestendiger. Grappig: in OSM zit wel een objecttype skating, maar in het Nederlands als skaten (inline, op wieltjes) geïnterpreteerd te worden.

En tenslotte de te verwachten drukte. De op mobiele telefoons gebaseerde live verkeersinformatie van TomTom gaf bijzondere beelden, met files bij Loosdracht, Giethoorn, Ankeveen en Broek in Waterland. Mooi om daar een data-analyse op los te laten: gaan Amsterdammers om te schaatsen Noord-Holland in, of zakken ze af naar Vinkeveen of Loosdrecht? En doen ze dat pas om twaalf uur, bijkomend van een avondje stappen, terwijl de autochtone Broek-in-Waterlanders en Ankeveners al bij de eerste zonnestralen om half acht het maagdelijke ijs betreden? Dat lijkt me een mooi onderwerp voor de ultieme aflevering van Nederland van Boven: nederlanders op het ijs.

Ingebouwd kompas

Gelezen op de "onze taal" scheurkalender: sommige talen kennen geen woorden voor "links" en "rechts". Richting maar ook positie van voorwerpen of personen wordt met de windrichtingen aangegeven: Jan staat ten westen van Piet. Dus niet de egocentrische plaatsbepaling die wij kennen!

De sprekers van die talen (in Australië onder meer het Guugu Yimithirr) hebben een enorm gevoel voor orientatie ten opzichte van de zon: bijna een ingebouwd kompas. Ik zou graag een keer een stem die het Guugu Yimithirr spreekt op mijn TomTom instellen: "op de kruising westwaarts".

Voor wie er meer van wil weten: een artikel in de New York Times van oktober 2010 gaat hier dieper op in, net als op andere taalspecifieke eigenschappen.

Kilometerheffing: een kans voor geo-nederland

Nu de ministerraad het eens is geworden over invoering van de kilometerheffing ("rekeningrijden") is het de hoogste tijd te bedenken hoe we gebruik en invoering van zo'n systeem leuker en gemakkelijker kunnen maken.
Combinatie met navigatie is heel voor de hand liggend. Als je toch een kastje voor routeregistratie via GPS in je auto ingebouwd krijgt biedt dan in ieder geval de mogelijkheid ook met dit kaste te navigeren. TomTom en Garmin willen het vast wel op een accoordje gooien. De markt voor autonavigatie is flink verzadigd, dus de producenten leveranciers van navigsatiesystemen moeten sowieso iets nieuws verzinnen.
Het biedt ook de mogelijk de routedatabases continue te updaten. Door (anonieme) terugkoppeling van de afgelegde routes kan het wegenbestand up-to-date worden gehouden. Zelfs zo up-to-date dat de borden "GPS uit" zoals die in verband met wegwerkzaamheden nu langs trajcten als de Ring Utrecht en Randweg Eindhoven staan niet meer nodig zijn. Eigenlijk het verlengde van wat Open Street Map (OSM) doet, en de ultieme vorm van terugmelding zoals het Kadaster die voor de basisregistraties heeft opgezet.
Uiteraard wel de gevallen waarin weggebruikers door het weiland de weg afsnijden (zoals in een recente commercial) er uit filteren.

TomTom: No direction home

Bob Dylan is in gesprek met een aantal bedrijven over het gebruik van zijn karakteristieke stem voor autonavigatiesystemen. In zijn radioshow Theme Time Music Hour op de BBC kondigde de legendarische zanger dit aan. Nog en beetje komkommertijd, dus de Brtisemedia pakte dit flink op, zie bijvoorbeeld dit artikel in de Telegraph.

Wel bijzonder dat juist een artiest over wie een film met de titel "no direction home" vanuit de TomTom luidspreker zou moeten gaan klinken. Muzikaal dicht bij Dylan is (Tom-)Tom Petty qua naam meer voor de hand liggend, maar de -so eighties- new wave band TomTomClub ("Genius of love", beluister uw exemplaar van Talking Heads' "stop making sense" ) de beste crossover tussen muziek en autonavigatie vormt.

(overigens gaat die vlieger alleen in Nederland op, in de UK wordt niet gesproken over "TomTom" maar over "SatNav")